Esnaf dükkanını devrederken eski sahibinin vergi borcu bana geçer mi ve kira sözleşmesini nasıl üzerime alabilirim?

Yasal Dayanak

Esnaf dükkanını devralırken eski sahibinin vergi borcunun size geçip geçmeyeceği, devir işleminin işletmenin bir bütün halinde devri (VUK md. 12, KVK md. 17) kapsamında olup olmamasına bağlıdır. Ayrıca 6183 sayılı Amme Alacaklarının Tahsil Usulü Hakkında Kanun’un 35. maddesi uyarınca, kanuni temsilciler ve mirasçılar dışında, sırf işletme devralan kişiye eski borçlar otomatik geçmez. Kira sözleşmesinin devri ise TBK md. 298-299 uyarınca kiraya verenin yazılı muvafakati ve taraflar arasında yapılacak devir sözleşmesi ile mümkündür.

Vergi Borcunun Geçişi

Genel Kural: İşletmeyi devralan kişi, devredenin geçmiş dönem vergi borçlarından sorumlu değildir. Ancak aşağıdaki durumlarda sorumluluk doğar:

• İşletmenin bir bütün halinde devri (VUK md. 12): Aktif ve pasifiyle birlikte devir yapılırsa, devralan, devredenin ödenmemiş vergi borçlarından müteselsilen sorumlu olur. Bu durumda Kurumlar Vergisi Kanunu md. 17 uyarınca devir tarihine kadar olan dönem için devredenin vergi borcu devralana geçer.
• Adi ortaklık veya şahıs şirketi devri: Gelir Vergisi Kanunu’na göre, işletme devralan kişi, devredenin o yıla ait gelir vergisi borcundan sorumlu tutulabilir (GVK md. 80, değer artış kazancı yönünden).
• SGK prim borcu: İşletmeyi devralan kişi, devredenin SGK prim borçlarından sorumlu değildir (SGK mevzuatı). Ancak SGK İşyeri Dosyası devralınırken, devredenin prim borcu varsa, devralanın yeni işyeri dosyası açması gerekebilir.
• KDV ve muhtasar beyannameler: Devir tarihinden önceki döneme ait KDV ve muhtasar borçları devredende kalır. Devralan, sadece kendi döneminden sorumludur.

Kira Sözleşmesinin Devri

Prosedür:

• Mevcut kira sözleşmesini devralmak için kiraya verenin (mal sahibinin) yazılı muvafakati şarttır. Muvafakat alınmazsa, sözleşme feshedilebilir (TBK md. 299).
• Devir işlemi noterde düzenlenecek bir kira sözleşmesi devir sözleşmesi ile yapılır. Noter harcı ve damga vergisi ödenir.
• Alternatif olarak, eski kiracı ile mal sahibi arasındaki sözleşme feshedilir, sizinle yeni bir kira sözleşmesi yapılır. Bu durumda noter zorunlu değildir, ancak yazılı sözleşme yapılması ispat açısından önemlidir.
• Kira sözleşmesi devralındığında, depozito gibi teminatlar varsa bunların da devri gerekir. Depozito, eski kiracıdan size devredilir ve mal sahibine bildirilir.

Adım Adım Yapılması Gerekenler

1. Vergi Dairesi İşlemleri:
   • Devralmadan önce devredenin bağlı olduğu vergi dairesinden borç durumunu sorgulayın. e-Devlet veya İnteraktif Vergi Dairesi üzerinden sorgulama yapabilirsiniz.
   • İşletme bir bütün halinde devralınacaksa, devir sözleşmesini noterde yapın ve bir örneğini vergi dairesine verin. Vergi dairesi, devir tarihine kadar olan borçları hesaplar ve devralanın sorumluluğunu bildirir.
   • Eğer sadece işyeri devri (aktif devri) yapılıyorsa, devralan olarak yeni bir vergi mükellefiyeti açtırın. Devredenin mükellefiyeti sonlandırılır.
2. SGK İşlemleri:
   • Devralınan işyeri için SGK İşyeri Dosyası devralınabilir. Ancak devredenin prim borcu varsa, devralanın yeni bir işyeri dosyası açması önerilir. SGK’ya İşyeri Devir Bildirgesi (SGK’nın resmi sitesinden temin edilir) verilir.
   • Devralan, kendi adına işe giriş bildirgelerini yeniden vermelidir. Devredenin çalışanları varsa, iş sözleşmeleri devralanla yenilenmelidir.
3. Kira Sözleşmesi Devri:
   • Mal sahibinden yazılı muvafakat alın.
   • Noterde kira sözleşmesi devir sözleşmesi düzenleyin. Noter harcı (kira bedelinin %0,9’u kadar) ve damga vergisi ödenir.
   • Devir sözleşmesinde, depozito, kira artış oranı, sözleşme süresi gibi hususlar açıkça belirtilmelidir.
4. e-Defter ve e-Fatura Geçişi:
   • Devralan, eğer e-fatura/e-defter mükellefi ise, devir tarihinden itibaren kendi hesabına kayıtları başlatmalıdır. Devredenin e-defter kayıtları devralana geçmez.

Muhasebe Kaydı Örneği (İşletme Devri)

Devralan tarafından yapılacak kayıt (aktif-pasif devri):

• Borç: 100 KASA / 120 ALICILAR / 153 TİCARİ MALLAR (devralınan aktifler)
• Alacak: 320 SATICILAR / 360 ÖDENECEK VERGİ VE FONLAR (devralınan pasifler)
• Aradaki fark (devir bedeli) varsa, 620 SATILAN MALİYET veya 679 DİĞER OLAĞANDIŞI GELİR/GİDER hesapları kullanılır.

Önemli Not: Devir işlemi KDV’ye tabi değildir (KDVK md. 17/4-c). Ancak devir bedeli varsa, KDV hesaplanmaz.

Sonuç ve Öneriler

• Vergi borcu size otomatik geçmez, ancak işletmenin bir bütün halinde devrinde geçer. Bu nedenle devir türünü iyi belirleyin.
• Kira sözleşmesini devralmak için mal sahibinin yazılı izni ve noter devri şarttır.
• Devralmadan önce mutlaka vergi dairesi ve SGK’dan borç sorgulaması yapın. GİB’in İnteraktif Vergi Dairesi (ivd.gib.gov.tr) ve SGK’nın e-SGK (esgk.sgk.gov.tr) portallarını kullanabilirsiniz.
• Devir sözleşmesini bir mali müşavir eşliğinde hazırlayın. Resmi Gazete’de yayımlanan VUK Genel Tebliğleri ve SGK İşlemleri Yönetmeliği’ne başvurun.

Onemli Noktalar

• Vergi borcu sadece işletmenin bir bütün halinde devrinde (VUK md. 12) geçer; aksi halde devredende kalır.
• Kira sözleşmesi devri için mal sahibinin yazılı muvafakati ve noter devir sözleşmesi zorunludur.
• Devralmadan önce vergi dairesi ve SGK’dan borç sorgulaması yapın; e-Devlet ve İnteraktif Vergi Dairesi kullanılabilir.

Not: Nihai uygulama oncesi GIB, SGK ve Resmi Gazete duyurulari ile teyit ediniz.