Karşılıkların Muhasebe Kayıtları ve Vergisel Boyutu (2026 Perspektifi)
Giriş
Karşılıklar, hem finansal raporlama hem de vergi uygulamaları açısından en çok hata yapılan alanlardan biridir. Özellikle dava karşılıkları, kıdem tazminatı karşılıkları, vergi karşılıkları ve şüpheli alacak karşılıkları gibi kalemlerde; TMS/TFRS, Vergi Usul Kanunu (VUK) ve Gelir/Kurumlar Vergisi kanunlarının farklı bakış açıları, muhasebe kârı ile mali kâr arasında önemli farklar yaratmaktadır.[2][4][5]
Bu makalede; 2026 itibarıyla güncel mevzuat çerçevesinde karşılık kavramını, muhasebe kayıtlarını ve vergisel boyutunu; örnek hesaplamalar ve pratik uygulama notlarıyla ele alacağız. Dönem sonu mizan analizinde bu kalemleri kontrol etmek için Mizan Analiz Excel Tablosu ve geçici vergi öncesi farkları görmek için Geçici Vergi Beyannamesi Kontrol Excel gibi araçlardan yararlanmanız özellikle faydalı olacaktır.
Yasal Dayanak ve Mevzuat
Karşılıkların hukuki ve muhasebesel dayanakları temel olarak üç eksende toplanır:
- Vergi Usul Kanunu – VUK Md. 288 (karşılık tanımı): “Hasıl olan veya husulü beklenen fakat miktarı katiyetle kestirilemeyen ve teşebbüs için bir borç mahiyetini arz eden belli bazı zararları karşılamak maksadıyla hesaben ayrılan meblağlara karşılık denir.” hükmü ile vergi hukuku açısından karşılık kavramını tanımlar.[2][6]
- TMS 37 Karşılıklar, Koşullu Borçlar ve Koşullu Varlıklar: Gerçekleşme zamanı veya tutarı belli olmayan mevcut yükümlülükler için karşılık ayrılması şartlarını; olasılık, güvenilir ölçüm ve mevcut yükümlülük kriterleriyle belirler.[5] TMS 37, finansal raporlama açısından karşılıkların kapsamını VUK’a göre daha geniş tutar.
- TMS 19 Çalışanlara Sağlanan Faydalar: Kıdem tazminatını iş ilişkisinin sona ermesinden sonra sağlanan, çalışanların hizmet süresi boyunca kademeli olarak oluşan bir yükümlülük olarak tanımlar ve bu nedenle kıdem tazminatı karşılığı ayrılmasını öngörür.[4]
Buna ek olarak 1 Sıra No.lu Muhasebe Sistemi Uygulama Genel Tebliği ve Tek Düzen Hesap Planı, karşılık hesaplarını (ör. 370, 372, provision benzeri pasif hesaplar) ve bu hesaplara ilişkin kayıt sistematiğini çizer.[1]
Karşılık Türleri ve Uygulamada Muhasebeleştirme
Uygulamada en sık karşılaşılan karşılık türlerini; muhasebe ve vergi açısından ana hatları ile özetleyelim:
1. Dönem Kârı Vergi ve Diğer Yasal Yükümlülük Karşılıkları
Dönem kârı üzerinden hesaplanan kurumlar vergisi ve benzeri mali yükümlülükler için ayrılan karşılıklar 370 ve 691 hesapları ile izlenir.[1]
- Dönem sonu vergi karşılığı kaydı (kurum kazancı üzerinden hesaplanan vergi):
– 691 Dönem Kârı Vergi ve Diğer Yasal Yükümlülük Karşılıkları (Borç)
– 370 Dönem Kârı Vergi ve Diğer Yasal Yükümlülük Karşılıkları (Alacak)[1] - Sonrasında 691, 690 ile kapatılır; 690 bakiyesi 692 ve 590/591 hesaplarına aktarılır.[1]
- Vergisel boyut: Hesaplanan vergi karşılığı, ticari kârın mali kâra dönüşümünde zaten dikkate alınan vergi gideridir; kanunen kabul edilmeyen gider (KKEG) değildir. Ancak dönem kârına isabet etmeyen, hatalı veya fazla ayrılan vergi karşılıkları KKEG olarak değerlendirilir.
Bu tür hesaplamalarda vergi etkisini ve oran değişikliklerini simüle etmek için Vergi Hesaplama Excel Tablosu ve Kurumlar Vergisi Beyanname aracını birlikte kullanabilirsiniz.
2. Kıdem Tazminatı Karşılıkları
TMS 19’a göre kıdem tazminatı, çalışanlara sağlanan uzun vadeli faydalar kapsamında karşılık ayrılması gereken bir yükümlülüktür.[4] Ancak vergi mevzuatında durum farklıdır:
- VUK ve Gelir/Kurumlar Vergisi açısından yalnızca fiilen ve kanuni sınırlar dahilinde ödenen kıdem tazminatları gider kabul edilir; salt kıdem tazminatı karşılığı ayrılması gider olarak kabul edilmez, genellikle KKEG niteliğindedir.[4][9]
- Gelir Vergisi Kanunu’na göre kanuni sınırlar içinde kıdem tazminatı istisnadır; sınırı aşan ödemeler ücret sayılır ve stopaja tabidir.[4] Güncel istisna tavanı için “güncel tutarlar için GİB web sitesini kontrol ediniz”.
Temel muhasebe kayıtları (TMS’ye göre finansal tablo hazırlayan işletme için):
- Karşılık ayrılması (dönem sonu, aktüeryal hesaplamaya göre):
– 770/760 Personel Giderleri (Borç)
– 472 Kıdem Tazminatı Karşılığı (Alacak) - Fiilen ödeme yapıldığında:
– 472 Kıdem Tazminatı Karşılığı (Borç)
– 100/102/335 vb. (Alacak)
Vergisel boyut: 472’ye alınan karşılıklar, kurumlar vergisi beyannamesinde KKEG olarak ilave edilir; fiili ödeme yapıldığında ise gider kabul edilen kısım için düzeltme yapılır.[4][9] Bu farkların dönemsel etkisini izlemek için Maliyet Muhasebesi Excel Tablosu ve Enflasyon Düzeltmesi Excel Şablonu ile entegre takip yapılması, özellikle yüksek personel sirkülasyonu olan işletmelerde önemlidir.
3. Dava Karşılıkları ve Diğer Risk Karşılıkları
Dava karşılıkları; işçilik, ticari, vergi veya diğer uyuşmazlıklar nedeniyle doğması muhtemel tazminat ödemelerine ilişkindir. TMS 37’ye göre; ortaya çıkma olasılığı yüksek ve tutarı makul güvenilirlikle tahmin edilebiliyorsa karşılık ayrılır.[5]
- Muhasebe kaydı (TMS’ye göre):
– 770/780 vb. Gider Hesabı (Borç)
– 379 Diğer Borç ve Gider Karşılıkları (Alacak) - Vergisel boyut: Dava karşılıkları, henüz kesinleşmemiş bir borç niteliğinde olduğundan Türk vergi mevzuatı uygulamasında çoğunlukla KKEG olarak değerlendirilir.[8] Yargı süreci sonunda ödeme kesinleştiğinde gider yazılabilir.
4. Şüpheli ve Değersiz Alacak Karşılıkları
VUK’ta şüpheli alacak karşılığı için özel şartlar düzenlenmiştir; temel prensip, hasılat kaydı yapılmış ve tahsilinde ciddi tereddüt oluşmuş alacaklar için karşılık ayrılabileceği yönündedir.[2]
- Muhasebe kaydı:
– 654 Karşılık Giderleri (Borç)
– 129 Şüpheli Ticari Alacaklar Karşılığı (Alacak) - Vergisel boyut: VUK şartlarına (dava/icra safhasına intikal, protesto, küçük alacaklarda yazılı ihtar vb.) uygun olarak ayrılan karşılıklar vergi matrahından indirilebilir; şartlara uygun olmayanlar KKEG’dir.[2]
Uygulamada Adım Adım Süreç ve Hesaplamalar
1. Karşılık Ayırma Koşullarının Değerlendirilmesi (TMS 37 Perspektifi)
TMS 37’ye göre bir kalemin karşılık olarak muhasebeleştirilebilmesi için üç şartın birlikte sağlanması gerekir:[5]
- İşletmenin geçmiş olaylardan kaynaklanan mevcut bir yükümlülüğü olmalı,
- Bu yükümlülüğün ifası için ekonomik fayda içeren kaynakların işletmeden çıkması olası olmalı,
- Yükümlülük tutarı güvenilir bir biçimde tahmin edilebilmeli.
Bu şartlar sağlanmıyorsa; durum koşullu borç olarak dipnotlarda açıklanır, karşılık ayrılmaz.
2. Ticari Kâr – Mali Kâr Ayrışmasının Yönetimi
Karşılıkların en kritik noktası, ticari kâr ile mali kâr arasındaki farkların doğru yönetilmesidir. Genel yaklaşım:
- TMS/TFRS kapsamında ayrılan birçok karşılık ticari kârı azaltır.
- VUK ve Gelir/Kurumlar Vergisi açısından ise bu karşılıkların bir kısmı KKEG olarak matraha ilave edilir (özellikle kıdem tazminatı karşılığı, dava karşılıkları vb.).[4][8]
Bu farkların sistematik takibi için Vergi Hesaplama Excel Tablosu ve Vergi Denetimi Rasyo Analizi Excel kullanılarak “ticari kâr – mali kâr köprüsü” oluşturulması önerilir.
Örnek Senaryolar ve Hesaplamalar
Örnek 1: Kurumlar Vergisi Karşılığı (370 – 691 Hesapları)
Varsayımlar:
- İşletmenin 2025 ticari bilanço kârı: 1.200.000 TL
- KKEG toplamı: 200.000 TL
- Kanunen kabul edilmeyen indirim yok (istisna/indirim varsayılmasın)
- Kurumsal vergi oranı için “güncel tutarlar için GİB web sitesini kontrol ediniz”. Örnekte %25 varsayılacaktır (sadece yöntem göstermek için).
Adım 1 – Mali kâr hesaplaması (varsayımsal):
Ticari kâr: 1.200.000 TL
KKEG ilavesi: 200.000 TL
Mali kâr: 1.400.000 TL
Varsayımsal %25 oranla kurumlar vergisi:
1.400.000 x 0,25 = 350.000 TL
Adım 2 – Dönem sonu vergi karşılığı kaydı:
– 691 Dönem Kârı Vergi ve Diğer Yasal Yükümlülük Karşılıkları 350.000 (Borç)
– 370 Dönem Kârı Vergi ve Diğer Yasal Yükümlülük Karşılıkları 350.000 (Alacak)
Adım 3 – 691’in 690 ile kapatılması (özet):
– 690 Dönem Kârı veya Zararı 350.000 (Borç)
– 691 Dönem Kârı Vergi ve Diğer Yasal Yükümlülük Karşılıkları 350.000 (Alacak)
Böylece net dönem kârı, vergi gideri düşülerek 850.000 TL olur (diğer farklar dikkate alınmadığı varsayımıyla). Bu tip hesapları otomatize etmek için Vergi Hesaplama Excel Tablosu ve Yıllık Finansal Analiz Excel Şablonu birlikte kullanılabilir.
Örnek 2: Kıdem Tazminatı Karşılığı (TMS ve Vergisel Ayrışma)
Varsayımlar:
- İşletmenin 31.12.2025 tarihi itibarıyla TMS 19 aktüeryal hesabına göre kıdem tazminatı yükümlülüğü: 900.000 TL
- 31.12.2024 bilançosunda 472 Kıdem Tazminatı Karşılığı bakiyesi: 700.000 TL
- 2025 yılı içinde fiilen ödenen kıdem tazminatı: 150.000 TL (tamamı kanuni tavan içinde ve istisna kapsamına uygun ödenmiş olsun)
Adım 1 – 2025 döneminde ayrılacak ek karşılık:
Yükümlülük (yeni): 900.000 TL
Mevcut karşılık: 700.000 TL
İlave edilmesi gereken: 200.000 TL
Karşılık ayırma kaydı:
– 770 Genel Yönetim Giderleri 200.000 (Borç)
– 472 Kıdem Tazminatı Karşılığı 200.000 (Alacak)
Adım 2 – Fiili ödeme kaydı (örneğin Mart 2025’te):
– 472 Kıdem Tazminatı Karşılığı 150.000 (Borç)
– 100/102/335 vb. 150.000 (Alacak)
Vergisel boyut:
- Yıl içinde ayrılan 200.000 TL’lik karşılık, vergi matrahında KKEG olarak ilave edilir.[4][9]
- Fiilen ödenen 150.000 TL, kanuni sınırlar dahilinde olduğu için vergi matrahından indirilebilir giderdir.
- Bu durumda dönem için net vergi etkili kıdem tazminatı gideri, 150.000 TL olacaktır. Ticari kâr 200.000 TL azalırken, mali kâr sadece 150.000 TL azalır.
Örnek 3: Dava Karşılığı (KKEG Uygulaması)
Varsayımlar:
- İşçilik davası: İşçi 400.000 TL talep ediyor.
- Şirket avukatı olası ödeme tutarını 250.000 TL olarak tahmin ediyor.
- Davanın kaybedilme ihtimali “yüksek” olarak değerlendiriliyor.
TMS 37 açısından karşılık ayrılması gerekir; en iyi tahmine göre 250.000 TL:
– 770 Genel Yönetim Giderleri 250.000 (Borç)
– 379 Diğer Borç ve Gider Karşılıkları 250.000 (Alacak)
Vergisel boyut: Dava henüz kesinleşmediğinden bu 250.000 TL, kurumlar vergisi matrahına KKEG olarak ilave edilir.[8]
Dava 2026’da 230.000 TL ile sonuçlanır ve ödenirse:
- Ödeme kaydı:
– 379 Diğer Borç ve Gider Karşılıkları 230.000 (Borç)
– 100/102 230.000 (Alacak) - İlave kalan 20.000 TL karşılık iptal edilir:
– 379 Diğer Borç ve Gider Karşılıkları 20.000 (Borç)
– 644 Konusu Kalmayan Karşılıklar 20.000 (Alacak)
230.000 TL fiili ödeme yılı itibarıyla gider yazılabilir; 20.000 TL ise gelir olarak dikkate alınır. Beyannamede geçmiş yıllarda KKEG yapılmış 250.000 TL’nin, fiili ödeme kadar olan kısmı için düzeltme yapılması gerekir. Bu tür karmaşık düzeltmelerde Vergi Planlama Simülatörü ve Vergisel Analiz Excel Şablonu büyük kolaylık sağlar.
Dikkat Edilmesi Gerekenler
- TMS – VUK ayrımını net tutun: TMS 37 ve TMS 19 gereği ayrılan birçok karşılık, vergi mevzuatında gider kabul edilmediğinden KKEG olarak matraha ilave edilmelidir.[4][5][8]
- Hasılat kaydı şartı: VUK’a göre pek çok karşılık için ilk şart, ilgili alacağın veya gelirin daha önce hasılat olarak kayıtlara alınmış olmasıdır (özellikle şüpheli alacak karşılıkları).[2]
- Belgelendirme ve hukuki süreç: Dava, icra, protesto, ihtar vb. süreçler mutlaka belgelendirilmeli; vergi incelemesinde karşılıkların dayanağı net biçimde ortaya konulmalıdır. Bu kapsamda Evrak Checklist Oluşturucu ile dosya bazlı evrak takibi yapılması yararlı olur.
- Karşılık iptallerini takip edin: Konusu kalmayan karşılıklar mutlaka 644 hesabında izlenmeli; daha önce KKEG yapılmışsa beyannamede gerekli düzeltmeler unutulmamalıdır.
- Vergi oranı ve sınırların güncelliği: Kurumlar vergisi oranı, kıdem tazminatı tavanı, istisna limitleri sık güncellendiğinden, her dönem için “güncel tutarlar için GİB web sitesini kontrol ediniz”.
- Enflasyon düzeltmesi etkisi: Yüksek enflasyon dönemlerinde karşılıkların parasal/parasal olmayan kalem ayrımı ve enflasyon düzeltmesi etkileri mutlaka analiz edilmelidir. Bu analiz için Enflasyon Düzeltmesi Hesaplama Excel Şablonu ve Enflasyon Düzeltmesi Vergi Etki Simülatörü kullanılabilir.
Sonuç
Karşılıklar, işletmenin gerçek finansal durumunu göstermede vazgeçilmez bir araç olmakla birlikte, vergi mevzuatı açısından önemli riskler barındırır. TMS 37 ve TMS 19 çerçevesinde ayrılan karşılıklar ile VUK ve Gelir/Kurumlar Vergisi hükümlerinin izin verdiği karşılıklar arasındaki fark; ticari kâr–mali kâr uzlaşmasını doğrudan etkiler.[2][4][5]
Uygulamada doğru yaklaşım, her bir karşılık türü için;
- TMS/TFRS’ye göre muhasebe kriterlerini,
- VUK ve ilgili vergi kanunlarındaki gider yazılabilirlik şartlarını,
- Belgelendirme ve hukuki süreç gerekliliklerini
ayrı ayrı değerlendirerek, beyannamede KKEG ve düzeltme kayıtlarını sistematik biçimde yönetmektir. Bu süreçte; karşılıkların yıl içi ve dönem sonu etkilerini kontrol etmek için Vergi Hesaplama Excel Tablosu, Vergisel Analiz ve Düzeltme Kayıt Şablonu ve Finansal Analiz Excel Tablosu gibi araçlarla çalışmak, hem vergi riskini azaltacak hem de finansal raporlamanın tutarlılığını güçlendirecektir.