Millileştirilmeden Gümrüğe Terk Edilen veya İmha Edilen Malların Muhasebe Kaydı

15.05.2026 21 görüntülenme

Millileştirilmeden Gümrüğe Terk Edilen Mallarda Muhasebe ve Vergi Yaklaşımı

İthalat işlemlerinde malların Türkiye’ye fiziken gelmiş olması, her durumda malların millileştiği veya işletmenin serbestçe tasarrufuna geçtiği anlamına gelmez. Eşyanın serbest dolaşıma giriş rejimine tabi tutulması, gümrük beyannamesinin tescili, gümrük vergileri ve ithalat KDV’si gibi yükümlülükler tamamlanmadıkça malın gümrük statüsü devam eder. Bu nedenle ithal edilmek üzere gümrüğe gelen ancak millileştirilmeden gümrüğe terk edilen veya gümrük idaresinin gözetiminde imha edilen mallar hem gümrük mevzuatı hem de muhasebe ve vergi uygulamaları açısından ayrıca değerlendirilmelidir.

Bu blog yazısında, gümrüğe gelen ancak serbest dolaşıma sokulmadan terk veya imha edilen ithal malların hangi hesaplarda izlenebileceği, hangi durumlarda giderin kanunen kabul edilmeyen gider olarak dikkate alınabileceği, hangi belgelerin aranacağı ve muhasebe kayıtlarında nelere dikkat edilmesi gerektiği açıklanmaktadır.

Gümrüğe Terk ve İmha Ne Anlama Gelir?

4458 sayılı Gümrük Kanunu uyarınca eşyanın gümrükçe onaylanmış bir işlem veya kullanıma tabi tutulması mümkündür. Serbest dolaşıma giriş dışında; eşyanın yeniden ihracı, gümrük idaresinin gözetiminde imhası veya gümrüğe terk edilmesi de uygulamada karşılaşılan işlemler arasındadır. Gümrük Kanunu’nun eşyanın imhası ve gümrüğe terkine ilişkin hükümleri kapsamında, eşyanın sahibinin talebi ve gümrük idaresinin izniyle imha veya terk işlemi yapılabilir.

Bu noktada temel ayrım şudur: Mal serbest dolaşıma girmemişse, kural olarak ithalat işlemi tamamlanmamıştır. Dolayısıyla ithalat nedeniyle doğacak gümrük vergileri ve ithalat KDV’si bakımından olayın gümrük idaresince hangi statüde sonuçlandırıldığı belirleyicidir. Ancak işletmenin yurt dışı satıcıya ödediği mal bedeli, navlun, sigorta, ardiye, analiz, elleçleme ve imha giderleri gibi maliyetler ayrıca muhasebe ve kurum kazancı yönünden değerlendirilir.

İthalat KDV’si ve Gümrük Vergisi Doğar mı?

3065 sayılı KDV Kanunu’na göre her türlü mal ve hizmet ithalatı KDV’ye tabidir. KDV Kanunu’nun ithalatta vergiyi doğuran olaya ilişkin hükümleri gereği, gümrük vergisine tabi mallarda gümrük vergisi ödeme mükellefiyetinin başlaması, gümrük vergisine tabi olmayan işlemlerde ise gümrük beyannamesinin tescili vergiyi doğuran olay bakımından önemlidir.

Mal serbest dolaşıma giriş rejimine tabi tutulmadan, gümrük idaresinin uygun gördüğü usulle gümrüğe terk edilmiş veya imha edilmişse, ithalat tamamlanmadığından genel olarak ithalat KDV’si ve serbest dolaşıma girişe bağlı gümrük vergileri söz konusu olmaz. Bununla birlikte gümrük idaresince yapılan işlem, eşyanın statüsü, beyanname açılıp açılmadığı, gümrük yükümlülüğünün doğup doğmadığı ve imha sonucunda artık veya hurda çıkıp çıkmadığı somut olay bazında kontrol edilmelidir.

İşlem	Gümrük Statüsü	İthalat KDV’si	Muhasebe Etkisi
Serbest dolaşıma giriş	Mal millileşir	Doğar	Mal stoklara alınır, ithalat maliyeti oluşur
Millileştirmeden gümrüğe terk	Mal serbest dolaşıma girmez	Genel olarak doğmaz	Ödenen mal bedeli ve giderler zarar/gider niteliğinde değerlendirilir
Gümrük gözetiminde imha	Mal imha edilir	Genel olarak doğmaz	İmha tutanaklarıyla stok veya ithalat hesabı kapatılır
Yeniden ihracat	Mal Türkiye’de serbest dolaşıma girmez	Genel olarak doğmaz	Satıcıya iade veya yeniden satış kayıtları ayrıca yapılır

İlk Kayıtta 153 mü, 159 mu Kullanılmalı?

İthal edilmek üzere yurt dışı satıcıya ödeme yapılması halinde, işletmenin mal üzerindeki tasarruf hakkı, fatura düzenlenip düzenlenmediği, teslim şekli ve riskin hangi aşamada geçtiği muhasebe hesabı seçiminde önemlidir. Tek Düzen Hesap Planı uygulamasında, henüz fiilen işletme stoklarına girmeyen ithalat işlemleri için uygulamada 159 Verilen Sipariş Avansları hesabı veya 157 Diğer Stoklar hesabı altında yoldaki mallar/ithalat alt hesabı kullanılabilmektedir.

Mal bedeli sadece avans niteliğinde ödenmişse 159 hesabın kullanılması daha isabetlidir. Malın mülkiyeti veya ekonomik kontrolü işletmeye geçmiş, fatura alınmış ve ithalat süreci başlamışsa 157 Diğer Stoklar hesabı altında ithalat/yoldaki mallar alt hesabında izleme yapılabilir. Ancak mal serbest dolaşıma girmediği sürece klasik anlamda işletmenin satılabilir ticari mal stokuna dahil olmadığı unutulmamalıdır.

Durum	Önerilen Hesap	Örnek Kayıt Mantığı	Açıklama
Yurt dışı satıcıya avans ödenmesi	159 Verilen Sipariş Avansları	159 Borç / 102 Alacak	Mal henüz işletmenin stokuna alınmamıştır
Fatura alınmış ve ekonomik kontrol geçmişse	157 Diğer Stoklar alt hesabı	157 Borç / 320 veya 102 Alacak	Yoldaki mal veya ithalat alt hesabı açılmalıdır
Serbest dolaşıma giriş tamamlanırsa	153 Ticari Mallar	153’e ithalat maliyetleri eklenir	Gümrük vergisi, navlun, sigorta ve benzeri maliyetler mal maliyetine eklenir
Millileştirmeden terk veya imha	689 veya ilgili gider hesabı	689 Borç / 157 veya 159 Alacak	Vergisel niteliğe göre KKEG veya kabul edilen gider ayrımı yapılır

Gümrüğe Terk veya İmha Edilen Mal Bedeli KKEG midir?

Vergi uygulamasında temel ilke, ticari kazancın elde edilmesi ve idame ettirilmesi için yapılan giderlerin, Gelir Vergisi Kanunu’nun 40 ıncı maddesi ve Kurumlar Vergisi Kanunu’nun ticari kazanç hükümleri çerçevesinde indirilebilmesidir. Buna karşılık işletme faaliyetinin gereği olduğu açıkça ortaya konulamayan, belgelendirilemeyen veya özel mevzuatta indirimi kabul edilmeyen zarar ve giderlerin kanunen kabul edilmeyen gider olarak dikkate alınması gerekir.

Millileştirilmeden gümrüğe terk edilen veya imha edilen mallarda, işlemin nedenine bakılmalıdır. Malın bozuk, standart dışı, ithalatı yasak, ekonomik olarak ithalatı anlamsız, sözleşmeye aykırı veya kullanılamaz olması gibi gerekçeler belgelerle ortaya konulabiliyorsa vergisel değerlendirme farklılaşabilir. Ancak yalnızca işletme tercihine bağlı olarak ithalattan vazgeçilmesi, malın bedelinin satıcıdan tahsil edilememesi ve stokun ekonomik değerinin kaybolduğunun vergi mevzuatındaki usullerle ispatlanamaması halinde, söz konusu tutarın KKEG olarak izlenmesi daha güvenli yaklaşım olabilir. Somut olayın uzmanı tarafından incelenmesi, mevzuatta bu durum için öngörülen işlemin yapılması güvenli bir yaklaşım olacaktır.

213 sayılı Vergi Usul Kanunu’nun 278 inci maddesi, yangın, deprem, su basması gibi afetler veya bozulma, çürüme, kırılma, çatlama, paslanma gibi haller nedeniyle iktisadi kıymetinde önemli azalış meydana gelen emtianın emsal bedelle değerlenmesini düzenler. Bu kapsamda emsal bedelin takdir komisyonu tarafından belirlenmesi ve değer düşüklüğünün usulüne uygun tevsik edilmesi halinde, oluşan değer kaybının vergi matrahında dikkate alınması mümkün olabilir. Ayrıca VUK 278/A maddesi, imha edilmesi gereken bazı mallara ilişkin özel bir değerleme mekanizması öngörmektedir. Ancak bu hükümler her ithal mal terk veya imha işlemine kendiliğinden uygulanmaz.

Vergisel Durum	Belgelendirme	Gider Niteliği	Not
İşletme kararıyla ithalattan vazgeçme	Gümrük terk/imha belgeleri olsa bile ekonomik zorunluluk ispatı zayıfsa	Genellikle KKEG	689 KKEG alt hesabında izlenmesi ihtiyatlıdır. (KKEG İçin ayrıca 900’lü hesapların kullanılması önerilir)
Malın bozuk veya kullanılamaz olduğunun ispatı	Ekspertiz, analiz, gümrük tutanağı, takdir komisyonu kararı	Koşullara göre gider kabul edilebilir	VUK 278 kapsamında ayrıca değerlendirilmelidir
Satıcıdan iade, tazminat veya alacak doğması	Mutabakat, iade faturası, credit note, sigorta belgesi	Zarar netleştirilir	Tahsil edilen tutar gelir veya alacak olarak kaydedilir
İmha sonucu hurda veya artık çıkması	Gümrük idaresi tutanağı ve tasfiye belgeleri	Artık değer ayrıca dikkate alınır	Artıkların statüsü gümrükçe belirlenir

Örnek Muhasebe Kayıtları Nasıl Yapılabilir?

Örnek kayıtlar, ithalat bedelinin önce hangi hesapta izlendiğine göre değişir. Aşağıdaki kayıtlar genel muhasebe mantığını göstermek amacıyla hazırlanmıştır. İşletmenin hesap planı, belge düzeni ve işlem gerekçesi dikkate alınarak alt hesaplar ayrıca açılmalıdır.

Aşama	Borç	Alacak	Açıklama
Yurt dışı satıcıya avans ödenmesi	159 Verilen Sipariş Avansları	102 Bankalar	Mal bedeli avans niteliğinde ödenmişse
Mal bedelinin doğrudan stok/ithalat hesabına alınması	153 Ticari Mallar – Yoldaki Mallar	102 Bankalar veya 320 Satıcılar	Fatura alınmış ve ekonomik kontrol geçmişse
Gümrüğe terk veya imha nedeniyle kayıt kapatma – KKEG	689 Diğer Olağandışı Gider ve Zararlar – KKEG	153 Ticari Mallar, 157 Diğer Stoklar veya 159 Verilen Sipariş Avansları	Vergisel olarak kabul edilmeyen zarar yaklaşımı
Belgelendirilmiş değer kaybı nedeniyle gider yazma	689 veya ilgili gider hesabı	153 Ticari Mallar veya 159 Verilen Sipariş Avansları	VUK 278 şartları varsa KKEG alt hesabı kullanılmayabilir
Satıcıdan tazminat veya iade alacağı doğması	120 Alıcılar veya 136 Diğer Çeşitli Alacaklar	649 Diğer Olağan Gelir ve Karlar veya ilgili hesap	Zararın tamamı değil net kısmı dikkate alınmalıdır

Uygulamada, gümrükte millileştirilmeden terk veya imha edilen mallar için en ihtiyatlı kayıt çoğu durumda 689 Diğer Olağandışı Gider ve Zararlar hesabının KKEG alt hesabına borç, duruma göre ilgili 153, 157 veya 159 hesabına alacak kaydı yapılmasıdır. Ancak bu yaklaşım, her olayda otomatik olarak tek doğru sonuç değildir. VUK 278 kapsamında takdir komisyonu kararı, gümrük imha tutanağı, analiz raporu, ekspertiz raporu ve ticari zorunluluğu gösteren diğer belgeler mevcutsa giderin vergi matrahında dikkate alınması ayrıca değerlendirilebilir.

İmha ve Terk İşleminde Hangi Belgeler Saklanmalıdır?

Vergi incelemelerinde en kritik unsur, işlemin gerçekliği ve gerekçesinin tevsikidir. İthalatın neden tamamlanmadığı, malın neden terk veya imha edildiği, satıcıdan herhangi bir iade veya tazminat alınıp alınmadığı ve imha işleminin gümrük idaresinin gözetiminde yapılıp yapılmadığı belgelerle desteklenmelidir.

Belge	Neden Önemlidir?
Yurt dışı satıcı faturası ve ödeme belgeleri	Mal bedelinin ve ödemenin gerçekliğini gösterir
Konşimento, taşıma, navlun ve sigorta belgeleri	Malın Türkiye’ye geliş sürecini tevsik eder
Gümrük idaresi terk veya imha yazıları	İşlemin gümrük mevzuatına uygun yapıldığını gösterir
İmha tutanağı	Malın fiilen imha edildiğini ispatlar
Analiz, ekspertiz veya kalite raporları	Malın bozuk, uygunsuz veya kullanılamaz olduğunu destekler
Takdir komisyonu kararı	VUK 278 kapsamında emsal bedel tespiti için önemlidir
Satıcı yazışmaları ve credit note	İade, indirim veya tazminat hakkını gösterir
Yönetim kurulu veya yetkili organ kararı	İthalattan vazgeçme gerekçesini kurumsal olarak ortaya koyar

İthalat Muhasebe Kaydı Açısından Dikkat Edilecek Noktalar Nelerdir?

ithalat muhasebe kaydı yapılırken sadece mal bedeline odaklanmak yeterli değildir. Teslim şekli, kur farkları, navlun, sigorta, ardiye, gümrük müşavirliği, analiz ve imha giderlerinin maliyet veya gider niteliği ayrı ayrı değerlendirilmelidir. Mal millileştirilmediği için ithalat maliyetinin tamamlanmış bir stok maliyetine dönüşmemesi, giderleştirme anında vergi matrahı açısından ayrıca kontrol gerektirir.

Kur farkları açısından da aynı mantık geçerlidir. Mal bedeli dövizli olarak ödenmişse, ödeme tarihi ve dönem sonu değerlemeleri nedeniyle oluşan kur farkları, ana işlemle birlikte değerlendirilmelidir. Eğer ana zarar KKEG olarak izleniyorsa, doğrudan bu işlemle bağlantılı kur farkı ve benzeri feri maliyetlerin de KKEG niteliği gündeme gelebilir.

Stok Değer Düşüklüğü ile Gümrükte İmha Aynı Şey midir?

Gümrükte imha edilen mal ile işletme deposunda bulunan ve değeri düşen stok aynı hukuki ve vergisel statüde değildir. İşletme stokuna girmiş mallarda stok değer düşüklüğü ve VUK 278 uygulaması daha klasik bir çerçevede değerlendirilirken, gümrük statüsündeki mallarda ayrıca gümrük idaresinin izin ve tutanakları önem kazanır.

Bu nedenle muhasebe kaydında sadece 153 hesabın alacaklandırılması yeterli görülmemeli; işlemin gümrük boyutu, vergisel gider niteliği, belge düzeni ve varsa KDV etkisi birlikte analiz edilmelidir. Özellikle KDV yönünden ithalatın gerçekleşip gerçekleşmediği, serbest dolaşıma giriş beyannamesinin durumu ve gümrük vergisi ödeme yükümlülüğünün doğup doğmadığı kontrol edilmelidir.

Uygulamada Pratik Sonuç

Millileştirilmeden gümrüğe terk edilen veya imha edilen ithal mallarda, yalnızca mal alış kaydının 157 borç, 102 alacak; imha kaydının da 689 KKEG borç, 157 alacak şeklinde yapılması birçok olayda pratik ve ihtiyatlı bir yaklaşım olabilir. Ancak doğru muhasebe kaydı için mal bedelinin baştan 153/157 mi yoksa 159 hesapta mı izlenmesi gerektiği, terk veya imha nedeninin vergisel olarak kabul edilebilir olup olmadığı ve işlemin yeterli belgelerle ispatlanıp ispatlanmadığı ayrıca değerlendirilmelidir.

Özetle; işlem sadece ticari tercihle ithalattan vazgeçme niteliğindeyse 689 KKEG yaklaşımı güçlüdür. Buna karşılık malın objektif nedenlerle değerini kaybettiği, kullanılamaz hale geldiği veya imhasının zorunlu olduğu usulüne uygun belgelerle ortaya konuluyorsa, VUK 278 ve ilgili hükümler çerçevesinde giderin vergi matrahında dikkate alınması mümkün olabilecektir.

Sık Sorulan Sorular

Soru	Cevap
Millileştirilmeden gümrüğe terk edilen mal için ithalat KDV’si doğar mı?	Mal serbest dolaşıma girmeden gümrük idaresinin izniyle terk veya imha edilmişse genel olarak ithalat KDV’si doğmaz; ancak beyanname ve gümrük yükümlülüğü durumu kontrol edilmelidir.
Gümrükte imha edilen ithal malın muhasebe kaydı nasıl yapılır?	Mal 157 hesapta veya 159 hesapta izleniyorsa 689 borç, 157/159 alacak kaydı yapılabilir. Vergisel niteliğe göre 689 hesabın KKEG alt hesabı kullanılır veya VUK 278 şartları varsa gider kabulü ayrıca değerlendirilir.
İthalat aşamasındaki mal için 153 mü 159 mu kullanılmalıdır?	Avans ödemesi varsa 159 hesap, fatura alınmış ve ekonomik kontrol geçmişse ancak henüz millileştirme olmamışsa 157 Diğer Stoklar altında yoldaki mallar veya ithalat alt hesabı kullanılabilir.
Gümrüğe terk edilen mal bedeli kanunen kabul edilmeyen gider midir?	İthalattan vazgeçme ticari tercihten kaynaklanıyor ve vergi mevzuatına uygun değer kaybı belgelendirilemiyorsa genellikle KKEG olarak dikkate alınması ihtiyatlıdır.
VUK 278 gümrükte imha edilen mallara uygulanabilir mi?	Malın bozulma, çürüme, kırılma, paslanma gibi nedenlerle değer kaybettiği ve emsal bedelin usulüne uygun belirlendiği durumlarda VUK 278 kapsamında değerlendirme yapılabilir.
Gümrük imha tutanağı tek başına gider yazmak için yeterli midir?	İşlemin gerçekliğini gösterir; ancak giderin vergi matrahında kabulü için imha nedeni, değer kaybı, ticari zorunluluk ve varsa takdir komisyonu kararı gibi belgeler de önemlidir.
İmha masrafları gider yazılabilir mi?	İşletme faaliyetiyle ilişkisi ve belgelendirme durumuna göre gider yazılabilir. Ana işlem KKEG niteliğindeyse doğrudan bağlantılı imha giderleri için de KKEG riski oluşabilir.
Satıcıdan iade veya tazminat alınırsa nasıl kayıt yapılır?	Satıcıdan doğan iade, indirim veya tazminat alacağı 120 veya 136 gibi alacak hesaplarında izlenir; tahsil edilen tutar zararı azaltır veya gelir olarak dikkate alınır.
Gümrüğe terk edilen mal için KDV indirimi yapılır mı?	İthalat KDV’si doğmamış ve ödenmemişse indirilecek KDV de söz konusu olmaz. Daha önce bir KDV ödenmişse işlemin hukuki niteliğine göre ayrıca değerlendirme gerekir.
Kur farkları KKEG olur mu?	Ana işlem KKEG olarak izleniyorsa, aynı işlemle doğrudan bağlantılı kur farkı ve benzeri feri maliyetlerin de KKEG olarak değerlendirilmesi gündeme gelebilir.

Hesaplama Araçları

157 Diğer Stoklar Hesabına ait Muhasebe Kayıt Örnekleri

159 Verilen Sipariş Avansları Hesabına ait Muhasebe Kayıt Örnekleri

Önemli Not: Bu yazıda verilen bilgiler genel bilgilendirme mahiyetinde olup, kişilerin, işletmelerin, kurumların ve bu içerikteki olayla benzer durumları bulunan işletmelerin/kişilerin konunun uzmanı mali müşavir ve diğer uzmanlardan kendi işletmeleri özelinde profesyonel destek almalarının önemli olduğunu belirtiriz.

Kaynak: GİB
Yasal Uyarı: Bu içerikte yer alan bilgi, görsel, tablolar, açıklama, yorum, analiz ve bir bütün olarak içeriğin tamamı sadece genel bilgilendirme amacıyla verilmiştir. Kişi veya kuruma özel profesyonel bir bilgilendirme ve yönlendirmede bulunma amacı güdülmemiştir. Konu ile benzerlik gösterse de her işletmenin kendi özel şartları nedeniyle farklı durumları olabilir. Bu nedenle, bu yazıda belirtilen içerikte yola çıkarak işletmenizi etkileyecek herhangi bir karar alıp uygulamaya geçmeden önce, uzmanına danışmanız menfaatiniz gereğidir. Muhasebenews veya ilişkili olduğu kişi veya kurumlardan hiç biri, bu belgede yer alan bilgi, tablo, görsel, görüş ve diğer türdeki tüm içeriklerin özel veya resmi, gerçek veya tüzel kişi, kurum ve organizasyonlar tarafından kullanılması sonucunda ortaya çıkabilecek zarar veya ziyandan sorumlu değildir.